Hukuk sözlüğü: dava, karar ve icra haberlerindeki terimler

Hukuk terimleri, yargı haberlerinde bir dosyanın hangi aşamada olduğunu gösterir: "gözaltı" soruşturmanın başını, "iddianame" davanın açıldığını, "beraat" veya "mahkûmiyet" kararı, "istinaf" ve "temyiz" itirazı, "infaz" ise cezanın uygulanmasını anlatır. Terimler sürecin sırasına göre gruplanmıştır; örnek cümleler kurgusaldır.

Hukuk terimleri: taraflar ve temel ilkeler

Davacı / davalı: Hukuk davasını açan taraf davacı, aleyhine dava açılan taraf davalıdır. Haberde: "Davacı, sözleşmenin feshini talep etti."

Katılan: Kamu davasına mahkeme kararıyla dahil olan mağdur veya suçtan zarar gören kişidir. Haberde: "Mağdurun davaya katılma talebi kabul edildi."

Mağdur / müşteki: Mağdur, suçtan doğrudan zarar gören kişidir; müşteki ise suç hakkında şikâyette bulunan kişidir. Haberde: "Müştekinin ifadesi alındı."

Masumiyet karinesi: Kimsenin suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar suçlu sayılamayacağı ilkesidir. Haberde: "Şüphelinin masumiyet karinesi gözetilerek adı açıklanmadı."

Müdafi / vekil: Müdafi, şüpheli veya sanığın ceza yargılamasındaki avukatıdır; vekil, bir tarafı hukuk davasında veya katılanı temsil eden avukattır. Haberde: "Sanık müdafii tahliye talep etti."

Hukuk terimlerinde sıfat değişimi

Şüpheli / sanık / hükümlü: Soruşturma aşamasındaki kişi şüpheli, iddianamenin kabulünden sonra sanık, mahkûmiyet kararı kesinleşince hükümlü adını alır. Haberde: "Şüpheli, iddianamenin kabulüyle sanık sıfatı kazandı."

Soruşturma aşaması terimleri

Adli kontrol: Tutuklama yerine hâkim kararıyla uygulanan, düzenli imza vermek veya yurt dışına çıkmamak gibi yükümlülüklerdir. Haberde: "Şüpheli, yurt dışı çıkış yasağı şartıyla adli kontrol altında serbest bırakıldı."

Arama ve el koyma: Delil elde etmek için kişinin üstünün, konutunun veya eşyasının aranması ve delil niteliğindeki eşyanın alınmasıdır; kural olarak hâkim kararı gerekir. Haberde: "Adreste yapılan aramada dijital materyallere el konuldu."

Gözaltı: Yakalanan kişinin soruşturma için, Cumhuriyet savcısının emriyle kanuni süreyi aşmamak üzere tutulmasıdır. Haberde: "Şüpheliler gözaltına alındı."

İddianame: Cumhuriyet savcısının yeterli şüphe bulunduğu kanaatiyle kamu davası açmak için mahkemeye sunduğu belgedir. Haberde: "Savcılık hazırladığı iddianameyi mahkemeye gönderdi."

İfade / sorgu: Şüphelinin kolluk veya savcı tarafından dinlenmesi ifade almak, hâkim veya mahkeme tarafından dinlenmesi sorgudur. Haberde: "Şüpheli, savcılıktaki ifadesinin ardından sulh ceza hâkimliğine sevk edildi."

Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar: Savcının, yeterli şüphe oluşmadığı için dava açmamaya karar vermesidir; bu karara itiraz yolu vardır. Haberde: "Dosyada kovuşturmaya yer olmadığına karar verildi."

Re'sen soruşturma: Savcılığın, şikâyet beklemeden suç öğrendiği anda soruşturma başlatmasıdır. Haberde: "Savcılık olayla ilgili re'sen soruşturma başlattı."

Soruşturmanın gizliliği: Soruşturma işlemlerinin, kanunda belirtilen istisnalar dışında kamuya açık olmamasıdır. Haberde: "Soruşturmanın gizliliği nedeniyle ayrıntı paylaşılmadı."

Suç duyurusu / şikâyet: Suç duyurusu, bir suçun yetkililere bildirilmesidir; şikâyet ise suçtan zarar görenin kovuşturma istemidir. Haberde: "Kurum, olayla ilgili savcılığa suç duyurusunda bulundu."

Sulh ceza hâkimliği: Soruşturma aşamasında tutuklama, arama, adli kontrol gibi koruma tedbirlerine karar veren yargı merciidir. Haberde: "Şüpheli tutuklama talebiyle sulh ceza hâkimliğine sevk edildi."

Tutuklama: Kuvvetli suç şüphesi ve kanunda sayılan bir tutuklama nedeni bulunduğunda hâkim kararıyla uygulanan koruma tedbiridir; ceza değildir. Haberde: "Şüpheliler tutuklanarak cezaevine gönderildi."

Kovuşturma (yargılama) aşaması terimleri

Bilirkişi: Çözümü özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkemeye rapor sunan uzmandır. Haberde: "Mahkeme, hasarın tespiti için bilirkişi incelemesine karar verdi."

Duruşma: Tarafların ve delillerin mahkeme önünde dinlendiği oturumdur. Haberde: "Duruşma bir sonraki celseye ertelendi."

Esas hakkında mütalaa: Savcının yargılamanın sonunda sanığın durumu ve verilmesi gereken karar hakkındaki görüşüdür; mahkemeyi bağlamaz. Haberde: "Savcı, mütalaasında sanığın beraatini istedi."

İddianamenin kabulü: Mahkemenin iddianameyi inceleyip uygun bulmasıdır; kovuşturma aşaması bununla başlar. Eksik iddianame savcılığa iade edilebilir. Haberde: "Mahkeme iddianameyi kabul ederek ilk duruşma tarihini belirledi."

Son söz: Hüküm açıklanmadan önce sanığa tanınan son konuşma hakkıdır. Haberde: "Sanığın son sözleri sorulduktan sonra karar açıklandı."

Tahliye: Tutuklu kişinin serbest bırakılmasıdır. Haberde: "Mahkeme, tutuklu sanığın tahliyesine karar verdi."

Tanık: Olayla ilgili bildiklerini mahkeme veya savcılık önünde anlatan kişidir. Haberde: "Duruşmada üç tanık dinlendi."

Karar terimleri

Beraat: Mahkemenin sanığın suçu işlemediğine, fiilin suç oluşturmadığına veya suçun ispatlanamadığına karar vermesidir. Haberde: "Yargılanan sanık hakkında beraat kararı verildi."

Davanın düşmesi: Zamanaşımı, sanığın ölümü veya şikâyetten vazgeçme gibi nedenlerle davanın esasa girilmeden sona ermesidir. Haberde: "Şikâyetten vazgeçilmesi üzerine dava düştü."

Gerekçeli karar: Mahkemenin hükmün dayandığı delilleri ve hukuki değerlendirmesini yazılı olarak açıkladığı metindir. Haberde: "Mahkeme gerekçeli kararını açıkladı."

Hapis cezasının ertelenmesi: Verilen hapis cezasının, denetim süresi boyunca infaz edilmemesidir; hüküm açıklanmıştır. Haberde: "Sanığa verilen hapis cezası ertelendi."

Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB): Mahkûmiyet hükmü kurulduğu hâlde açıklanmaması; denetim süresinde kasıtlı yeni suç işlenmez ve yükümlülüklere uyulursa hükmün ortadan kalkıp davanın düşmesidir. Haberde: "Sanık hakkında HAGB kararı verildi."

Kesinleşme: Kararın kanun yollarına başvurulamayacak hâle gelmesidir; ceza ancak kesinleşen kararla infaz edilir. Haberde: "Karar Yargıtay'ın onamasıyla kesinleşti."

Mahkûmiyet: Mahkemenin sanığın suçu işlediğine karar verip ceza vermesidir. Haberde: "Sanık hapis cezasına çarptırıldı."

Kanun yolları terimleri

Bireysel başvuru: Anayasa'da güvence altına alınan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında da korunan bir hakkın kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden kişinin, olağan yolları tükettikten sonra Anayasa Mahkemesi'ne başvurmasıdır. Ayrıntılar Anayasa Mahkemesi'nin görevlerini anlatan rehberdedir. Haberde: "Başvurucu, adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasıyla bireysel başvuruda bulundu."

Bölge adliye mahkemesi: Adli yargıda ilk derece mahkemesi kararlarına karşı istinaf incelemesi yapan mahkemedir; idari yargıdaki karşılığı bölge idare mahkemesidir. Haberde: "Dosya bölge adliye mahkemesine gönderildi."

Bozma / onama: Üst mahkemenin incelediği kararı hukuka aykırı bulup ortadan kaldırması bozma, uygun bulması onamadır. Haberde: "Yargıtay, yerel mahkemenin kararını bozdu."

Danıştay: İdari yargının en üst mahkemesi ve temyiz merciidir. Haberde: "Yönetmeliğin iptali için Danıştay'a dava açıldı."

Direnme kararı: Kararı bozulan mahkemenin bozma gerekçesine uymayıp önceki kararında ısrar etmesidir; direnme kararı temyiz edilirse dosya kural olarak Yargıtay'ın ilgili genel kuruluna kadar gidebilir. Usulü yargı koluna göre farklılık gösterir. Haberde: "Yerel mahkeme direnme kararı verdi."

İstinaf: İlk derece mahkemesi kararının bölge mahkemesinde hem olay hem hukuk yönünden yeniden incelenmesidir. Haberde: "Taraflar karara karşı istinaf yoluna başvurdu."

Temyiz: Bölge mahkemesi veya kanunda belirtilen mahkeme kararlarının Yargıtay ya da Danıştay tarafından hukuka uygunluk yönünden denetlenmesidir. Haberde: "Karar temyiz edildi."

Yargıtay: Adli yargının en üst mahkemesi ve temyiz merciidir. Haberde: "Dosya Yargıtay'ın ilgili dairesinde incelenecek."

İnfaz terimleri

Denetimli serbestlik: Hükümlünün cezasının bir bölümünü, kanundaki şartlarla ve belirlenen yükümlülükler altında toplum içinde geçirmesidir. Haberde: "Hükümlü denetimli serbestlik tedbiriyle tahliye edildi."

İnfaz: Kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararındaki cezanın uygulanmasıdır. Haberde: "Kesinleşen cezanın infazı için yakalama kararı çıkarıldı."

Koşullu salıverilme: İyi hâlli hükümlünün, cezasının kanunda belirlenen bölümünü kurumda geçirdikten sonra denetim süresiyle serbest bırakılmasıdır. Haberde: "Hükümlü koşullu salıverilmeden yararlandı."

Yakalama kararı (yakalama emri): Hakkında karar bulunan kişinin bulunduğu yerde yakalanıp yetkili mercie getirilmesi için verilen karardır. Haberde: "Firari hükümlü hakkında yakalama kararı çıkarıldı."

İcra ve hukuk davası terimleri

Arabuluculuk: Tarafların, tarafsız bir arabulucu yardımıyla uyuşmazlığı mahkeme dışında çözmeye çalıştığı yöntemdir. Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce zorunludur; ayrıntılar arabuluculuk rehberindedir. Haberde: "Taraflar arabuluculukta anlaşamadı."

Haciz: Borcun ödenmesi için borçlunun mallarına icra dairesince el konulmasıdır. Haberde: "Borçlunun aracına haciz konuldu."

İcra takibi: Alacaklının, alacağını devlet gücüyle tahsil etmek için icra dairesine başvurmasıdır. Haberde: "Alacaklı şirket, ödenmeyen faturalar için icra takibi başlattı."

İhtarname: Bir kişinin diğerine, çoğunlukla noter aracılığıyla resmî bir uyarı veya talep bildirmesidir; nasıl çekildiği ihtarname rehberinde anlatılır. Haberde: "Kiracıya ödenmeyen kira için ihtarname gönderildi."

İhtiyati haciz: Para alacağını güvenceye almak için dava veya takip sonuçlanmadan borçlunun mallarına geçici olarak el konulmasıdır. Haberde: "Mahkeme, şirketin hesaplarına ihtiyati haciz konulmasına karar verdi."

İhtiyati tedbir: Dava sonuçlanana kadar hakkın zarar görmemesi için mahkemenin verdiği geçici önlemdir. Haberde: "Mahkeme, satışın durdurulması yönünde ihtiyati tedbir kararı verdi."

İlamlı / ilamsız takip: İlamlı takip, alacaklının elindeki mahkeme kararına (ilama) dayanarak başlattığı icra takibidir; ilamsız takip ise mahkeme kararı olmadan başlatılan ve borçlunun itirazına açık olan takiptir. Haberde: "Alacaklı, mahkeme kararı beklemeden ilamsız takip başlattı."

İtiraz (icrada): Borçlunun, kendisine gönderilen ödeme emrine borcu veya takibi kabul etmediğini bildirmesidir; ilamsız takipte süresinde yapılan itiraz takibi durdurur. Haberde: "Borçlunun itirazı üzerine takip durdu."

Ödeme emri: İlamsız icra takibinde borçluya borcunu ödemesi veya itiraz etmesi için gönderilen resmî belgedir. Haberde: "Aboneye ödeme emri tebliğ edildi."

Tebligat: Yargı ve resmî işlemlerin ilgili kişiye kanuna uygun biçimde bildirilmesidir; birçok süre tebliğ tarihinden başlar. Haberde: "Karar taraflara tebliğ edildi."

Vekaletname: Bir kişinin başka birine kendi adına işlem yapma yetkisi verdiğini gösteren belgedir. Türleri vekaletname rehberinde yer alır. Haberde: "Davacı, avukatına dava vekaletnamesi verdi."

Hangi rehbere geçmelisiniz?

Terimin ait olduğu süreci adım adım görmek için konuya göre şu rehberlere geçin.