Anayasa Mahkemesi nedir, ne iş yapar? Görevleri ve başvurular

Anayasa Mahkemesi, kanunların ve diğer bazı normların Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen ve anayasal hakların ihlal edildiği iddialarını inceleyen yüksek mahkemedir. Önüne üç ana yolla konu gelir: iptal davası, itiraz yolu ve bireysel başvuru. Kararları kesindir ve devletin bütün organlarını bağlar.

Anayasa Mahkemesi nedir, ne iş yapar?

Anayasa Mahkemesi'nin temel işi, Anayasa'nın devlet içindeki en üst kural olarak fiilen uygulanmasını sağlamaktır. Bunu birkaç farklı görevle yapar:

• Norm denetimi: Kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya uygunluğunu denetler.
• Bireysel başvuruları inceleme: Kamu gücü tarafından temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildiği iddialarını karara bağlar.
• Yüce Divan sıfatıyla yargılama: Anayasa'da sayılan üst düzey görevlileri görevleriyle ilgili suçlardan yargılar.
• Siyasi partilere ilişkin davalar: Parti kapatma davalarına bakar ve partilerin mali denetimini yapar.
• Meclis kararlarına karşı başvurular: Yasama dokunulmazlığının kaldırılması veya milletvekilliğinin düşmesi kararlarına karşı yapılan başvuruları inceler.

Anayasa Mahkemesi bu görevleri yürütürken yasama ve yürütmenin işlemlerini hukuk açısından sınırlar. Bu dengenin kavramsal arka planını kuvvetler ayrılığını anlatan rehberde bulabilirsiniz.

Hangi işleri denetler, hangilerini denetlemez?

Anayasa Mahkemesi kanunları, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerini ve TBMM İçtüzüğü'nü hem şekil hem esas bakımından denetler; Anayasa değişikliklerini ise yalnızca şekil bakımından inceler.

Anayasaya uygunluk denetimi nedir?

Anayasaya uygunluk denetimi, bir normun hem çıkarılış usulünün hem de içeriğinin Anayasa'yla çelişip çelişmediğinin incelenmesidir. Şekil denetimi normun gerekli çoğunlukla ve doğru usulle kabul edilip edilmediğine bakar. Esas denetimi ise normun içeriğinin anayasal ilke ve haklarla uyumunu sorgular.

Anayasa değişikliklerinde denetim dar tutulmuştur: Mahkeme yalnızca teklif ve oylama çoğunluğu gibi usul şartlarına uyulup uyulmadığına bakar. Ayrıca Anayasa, usulüne göre yürürlüğe konulmuş uluslararası antlaşmalar hakkında Anayasa'ya aykırılık iddiasıyla Mahkeme'ye başvurulamayacağını öngörür. Yönetmelik gibi idari düzenlemeleri ise Anayasa Mahkemesi değil, idari yargı denetler.

Kim başvurabilir? Üç başvuru yolunun karşılaştırması

Anayasa Mahkemesi'ne kimin başvurabileceği izlenen yola göre değişir: iptal davasını sınırlı sayıda anayasal merci açar, itiraz yolunu davaya bakan mahkeme işletir, bireysel başvuruyu ise hakkı ihlal edildiğini düşünen kişi yapar.

İptal davası nedir?

İptal davası, yeni yayımlanmış bir normun doğrudan Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla açılan davadır. Belirli bir uyuşmazlık beklenmez; norm soyut olarak incelenir. Davayı açabilecekler Anayasa'da sınırlı biçimde sayılmıştır: Cumhurbaşkanı, TBMM'deki belirli siyasi parti grupları ve belirli sayıda milletvekili. Vatandaşlar ve dernekler iptal davası açamaz.

İtiraz yolu nasıl işler?

İtiraz yolu, bir davaya bakan mahkemenin, o davada uygulayacağı kanun veya kararname hükmünü Anayasa'ya aykırı bulduğunda konuyu Anayasa Mahkemesine taşımasıdır. Mahkeme bu kanıya kendisi varabilir ya da taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasını ciddi bulabilir. Bu durumda dava, Anayasa Mahkemesinin kararına kadar bekletilir. Anayasa Mahkemesi Anayasa'da öngörülen süre içinde karar vermezse davaya bakan mahkeme davayı yürürlükteki hükümlere göre sonuçlandırır.

Bireysel başvuru nedir?

Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınan ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında da korunan temel hak ve özgürlüklerden birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden kişinin Anayasa Mahkemesine yaptığı başvurudur. Başvuru için önce idari ve yargısal yolların, yani olağan kanun yollarının tüketilmiş olması gerekir. Kanunlar ve idarenin düzenleyici işlemleri doğrudan bireysel başvurunun konusu olamaz.

Bireysel başvuru hangi aşamalardan geçer?

Bireysel başvuru genel olarak ön inceleme, kabul edilebilirlik ve esas inceleme aşamalarından geçerek karara bağlanır. Aşağıdaki sıralama genel akışı gösterir; süreler ve şekil şartları bilinçli olarak yazılmamıştır.

1. Olağan yollar tükenir. Uyuşmazlık, başvurulabilecek son yargı merciinin kararıyla kesinleşir.
2. Başvuru yapılır. Başvuru formu, kesin karar ve dayanak belgelerle birlikte Mahkeme'nin belirlediği yollarla iletilir.
3. Ön inceleme yapılır. Süre, harç ve belge eksikliği gibi şekil şartları kontrol edilir; eksiklik varsa tamamlanması istenebilir.
4. Kabul edilebilirlik değerlendirilir. Başvurunun Mahkeme'nin görev alanına girip girmediği ve açıkça dayanaktan yoksun olup olmadığı incelenir.
5. Esas inceleme yapılır. Gerekirse Adalet Bakanlığının görüşü alınır ve başvurucuya bu görüşe cevap verme imkânı tanınır.
6. Karar verilir. Mahkeme hakkın ihlal edilip edilmediğini belirler.
7. İhlal varsa giderim yolu açılır. İhlalin kaynağı bir mahkeme kararıysa dosya genellikle yeniden yargılama için ilgili mahkemeye gönderilir; bazı durumlarda tazminata hükmedilir.

Kararlar ne sonuç doğurur?

Anayasa Mahkemesi kararları kesindir ve yasama, yürütme ve yargı organlarını, idareyi, gerçek ve tüzel kişileri bağlar. Norm denetiminde verilen iptal kararlarının sonuçları birkaç kurala bağlıdır:

• Yayım: İptal kararları Resmî Gazete'de yayımlanır; kararın nasıl okunduğu Resmî Gazete'yi okuma rehberinde anlatılır.
• Geriye yürümezlik: İptal kararları kural olarak geriye etkili değildir.
• İleri tarihli yürürlük: Mahkeme, iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca belirleyebilir; bu süre içinde yasama organının iptal edilen hükmün yerine geçecek düzenlemeyi yapması beklenir.
• Kısmi iptal: Bir kanunun tamamı değil, yalnızca bir madde, fıkra veya ibare iptal edilebilir.

Sık karıştırılanlar: Yargıtay, Danıştay ve Anayasa Mahkemesi

Anayasa Mahkemesi, Yargıtay ve Danıştay gibi bir üst derece temyiz mahkemesi değildir; onların kararlarını hukuka uygunluk yönünden yeniden incelemez, yalnızca anayasal hak ihlali olup olmadığına bakar.

Anayasa Mahkemesi nedir, ne değildir?

Anayasa Mahkemesi, anayasal denetim yapan bir yüksek mahkemedir; ancak davaları baştan yargılayan, delil toplayan ya da kurumlara görüş veren bir merci değildir. Bireysel başvuruda olayların değerlendirilmesini ve kanunun yorumlanmasını kural olarak derece mahkemelerine bırakır; yalnızca bu süreçte anayasal bir hakkın ihlal edilip edilmediğini inceler. Norm denetiminde de bir kanunun yerinde veya isabetli olup olmadığına değil, Anayasa'ya uygun olup olmadığına bakar.

Yargı teşkilatına ilişkin diğer terimleri temel hukuk terimleri sözlüğünde bulabilirsiniz.

Haberde nasıl geçer?

Anayasa Mahkemesi haberlerinde kullanılan kalıp cümleler, kararın türünü ve sonucunu anlatır. Aşağıdaki cümleler kurgusaldır:

• "Yüksek Mahkeme, kanunun ilgili ibaresini Anayasa'ya aykırı bularak iptal etti; karar ileri bir tarihte yürürlüğe girecek." → Norm denetimi yapıldı, iptal kararı verildi ve Meclis'e iptal edilen hükmün yerine düzenleme yapması için süre tanındı.
• "Mahkeme, başvurucunun adil yargılanma hakkının ihlal edildiğine hükmetti." → Bireysel başvuruda ihlal kararı verildi; giderim genellikle yeniden yargılamayla olur.
• "Başvuru açıkça dayanaktan yoksun bulunarak kabul edilemez ilan edildi." → Başvuru esasına girilmeden reddedildi.
• "Karar oy çokluğuyla alındı, bazı üyeler karşı oy yazdı." → Üyelerin bir kısmı kararın sonucuna veya gerekçesine katılmadı.

Bir Anayasa Mahkemesi haberini değerlendirmeden önce

Bir kararı yorumlamadan önce kararın hangi yolla verildiğini ve tam metnini kontrol etmek gerekir. Sırasıyla şunlara bakın:

1. Yolu belirleyin. Haber bir iptal davasından mı, itiraz yolundan mı, bireysel başvurudan mı söz ediyor?
2. Tam metni okuyun. Kararlar ve basın duyuruları Anayasa Mahkemesinin resmî sitesinde yayımlanır; haber özeti gerekçenin tamamını yansıtmayabilir.
3. Yürürlük tarihini kontrol edin. İptal kararının hemen mi yoksa ileri bir tarihte mi uygulanacağı kararda yazar.
4. Kanunun Meclis aşamasına dönün. İptal edilen bir hükmün yerine başka bir düzenleme yapılacaksa bu süreç Meclis'te işler; adımlarını TBMM'nin işleyişini anlatan rehberde görebilirsiniz.