Arabuluculuk nedir, nasıl işler? Zorunlu ve ihtiyari süreç

Arabuluculuk, iki taraf arasındaki hukuki uyuşmazlığın, tarafsız ve eğitimli bir arabulucunun yardımıyla, mahkemeye gitmeden tarafların kendi anlaşmasıyla çözülmesini sağlayan bir yöntemdir. Arabulucu karar vermez; tarafları konuşturur, seçenekleri görünür kılar. Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya gitmek zorunludur.

Arabuluculuk nedir, ne işe yarar?

Arabuluculuk, uyuşmazlığı mahkeme kararıyla değil, tarafların imzalayacağı bir anlaşmayla bitirmeye yarar. Mahkeme sürecine göre genellikle daha kısa sürer, taraflar arasındaki ilişkiyi (işçi-işveren, kiracı-ev sahibi, ticari ortak) daha az yıpratır ve sonucu taraflar belirler.

Arabuluculuk nedir, ne değildir: üç temel ilke

Arabuluculuk bir yargılama değildir; sürecin üç temel ilkesi vardır:

• İradilik: Taraflar sürece katılmaya, devam etmeye ve anlaşıp anlaşmamaya kendileri karar verir. Zorunlu arabuluculukta bile zorunlu olan başvurmak ve ilk toplantıya katılmaktır; anlaşmak zorunlu değildir.
• Eşitlik: Arabulucu iki tarafa da eşit mesafede durur ve eşit söz hakkı tanır.
• Gizlilik: Görüşmelerde söylenenler, kanundaki istisnalar dışında sonradan davada delil olarak kullanılamaz.

Zorunlu arabuluculuk ve ihtiyari arabuluculuk farkı nedir?

Zorunlu arabuluculuk, kanunun belirli uyuşmazlıklar için dava açmadan önce arabulucuya başvurmayı şart koştuğu durumdur; ihtiyari arabuluculuk ise tarafların kendi istekleriyle seçtiği süreçtir. Zorunlu türe hukuk dilinde dava şartı arabuluculuk denir: arabulucuya gitmeden açılan dava, bu şart yerine getirilmediği için usulden reddedilir.

Dava şartı kapsamındaki başlıca uyuşmazlık aileleri, genel ifadeyle; işçi-işveren arasındaki bazı alacak ve tazminat talepleri, belirli ticari alacaklar, tüketici uyuşmazlıklarının bir bölümü ve kira, kat mülkiyeti, komşuluk, ortaklığın giderilmesi gibi bazı taşınmaz uyuşmazlıklarıdır. Örneğin iş sözleşmesi sona eren bir çalışanın kıdem ve ihbar tazminatı talebi çoğunlukla bu kapsama girer; kira bedeli, depozito veya tahliye gibi kiracı ve ev sahibi arasındaki uyuşmazlıkların önemli bir bölümü de öyle. Kapsamdaki bir uyuşmazlıkta bile bazı talepler (örneğin icra yoluyla yürütülen bazı takipler) istisna olabileceğinden, kendi talebinizin türünü büroya başvururken açıkça belirtin.

Arabuluculuk nasıl işler? Aşama aşama süreç

Arabuluculuk, başvurudan son tutanağa kadar beş aşamada ilerler. Aşağıdaki zaman çizelgesi dava şartı arabuluculuğu esas alır; ihtiyari süreçte arabulucuyu taraflar birlikte seçer, diğer aşamalar benzerdir.

1. Başvuru: arabuluculuğa nasıl başvurulur?

Dava şartı arabuluculukta başvuru, kural olarak uyuşmazlık için yetkili mahkemenin bulunduğu yerdeki adliyenin arabuluculuk bürosuna (büro yoksa bu işle görevlendirilen birime) yapılır; hangi yerin yetkili olduğu uyuşmazlığın türüne göre değişir. Bazı uyuşmazlıklarda elektronik başvuru imkânı da bulunur.

• Ne hazırlanır: kimlik bilgileri, karşı tarafın adı ve bilinen adresi, uyuşmazlığın kısa özeti, talep edilen şey (alacak, tahliye, tazminat), elinizdeki belgeler (sözleşme, dekont, bordro, yazışmalar).
• Ne olur: Büro başvuruyu kaydeder ve uyuşmazlık türüne uygun bir arabulucu belirler.

2. Arabulucu ataması ve davet

Atanan arabulucu, tarafları telefon, e-posta veya yazılı bildirimle ilk toplantıya çağırır.

• Ne hazırlanır: güncel iletişim bilgileriniz; toplantıya bizzat mı, avukatla mı, yoksa yetkili temsilciyle mi katılacağınızın kararı.
• Ne olur: Toplantı yeri ve zamanı belirlenir. Bazı süreçler uzaktan görüşme ile de yürütülebilir.

3. Toplantılar

Arabulucu önce süreci ve kuralları anlatır, sonra tarafları dinler. Gerekirse taraflarla ayrı ayrı da görüşür.

• Ne hazırlanır: talebinizin dayanağını gösteren belgeler, kabul edebileceğiniz alt sınır ve vazgeçemeyeceğiniz noktalar.
• Ne olur: Taraflar teklif ve karşı teklif sunar. Arabulucu çözüm önerisi getirebilir ama dayatamaz.

4. Anlaşma ya da anlaşamama

Süreç ya anlaşmayla ya da anlaşamama tutanağıyla biter. İki durumda da arabulucu bir son tutanak düzenler.

• Anlaşma halinde: Taraflar anlaştıkları hususları bir anlaşma belgesine yazar ve imzalar.
• Anlaşamama halinde: Son tutanakta yalnızca anlaşma sağlanamadığı yazılır; görüşmelerin içeriği tutanağa geçmez.

5. Sonrası

Anlaşma belgesi, yerine getirilmezse icraya konabilir; anlaşamama tutanağı ise dava yolunu açar. Dava şartı arabuluculukta, dava dilekçesine bu son tutanağın eklenmesi gerekir.

Anlaşma belgesi nedir, ne işe yarar?

Anlaşma belgesi, tarafların arabuluculuk sonunda üzerinde uzlaştıkları hususları yazıya döken ve imzaladıkları belgedir; belirli şartlar sağlandığında mahkeme kararı (ilam) gibi icra edilebilir. Taraflar, avukatları ve arabulucu belgeyi birlikte imzaladığında belge genellikle ek bir onaya gerek kalmadan icra edilebilir niteliğe kavuşur. Taraflar avukatsız katıldıysa, belge için mahkemeden "icra edilebilirlik şerhi" istenebilir.

Anlaşma belgesinde yazılan konular için, kural olarak, sonradan aynı taraflar arasında dava açılamaz. Bu yüzden belge imzalanmadan önce şu sorular sorulmalıdır: Tutar net mi? Ödeme tarihi ve şekli yazılı mı? Hangi taleplerden vazgeçiliyor?

Arabuluculuk ücreti kim öder?

Ücret, Adalet Bakanlığı'nın dönemsel olarak yayımladığı tarifeye göre belirlenir; taraflar anlaşırsa kural olarak taraflarca ödenir, anlaşamazlarsa dava şartı arabuluculukta belirli bir kısmı kamu bütçesinden karşılanır. Ücretin tarafların arasında nasıl paylaşılacağı anlaşma belgesinde ayrıca kararlaştırılabilir.

Arabuluculuk, dava ve tüketici hakem heyeti arasındaki fark nedir?

Arabuluculukta taraflar anlaşır; davada hâkim karar verir; tüketici hakem heyetinde ise heyet, belirli parasal sınırın altındaki tüketici uyuşmazlıklarında bağlayıcı bir karar verir. Üçü sık karıştırılır, oysa karar mercii, süreç ve sonuçları farklıdır.

Tüketici hakem heyetinin nasıl çalıştığını ve başvurunun nasıl yapıldığını tüketici hakem heyeti başvuru rehberinde ayrıca anlattık. Kamu kurumlarıyla yaşanan sorunlar ise arabuluculuğun değil, idari başvuru yollarının konusudur; bunlar için kamu kurumlarına şikâyet ve başvuru yollarına bakabilirsiniz.

Haberde nasıl geçer?

Haberlerde arabuluculuk çoğunlukla bir kanun değişikliği veya kapsam genişlemesiyle birlikte anılır. Bu cümleler gördüğünüzde şöyle okuyabilirsiniz:

• "Uyuşmazlıklar için arabuluculuk dava şartı haline getirildi." Bu uyuşmazlık türünde artık önce arabulucuya gitmeden dava açılamaz; anlaşmak zorunlu değildir.
• "Taraflar arabulucu huzurunda anlaştı." Süreç bir anlaşma belgesiyle bitti; aynı konuda dava açılması kural olarak mümkün değildir.
• "Arabuluculuk görüşmeleri sonuçsuz kaldı." Son tutanak anlaşamama olarak düzenlendi; taraflar dava yoluna gidebilir.

Gazetelerde geçen diğer yargı terimlerinin kısa tanımları için hukuk sözlüğüne göz atabilirsiniz.

Arabulucuya gitmeden önce hazırlık listesi

Arabuluculuktan verim almak, toplantıya ne istediğinizi bilerek gitmeye bağlıdır. Başvurudan önce şunları bir dosyada toplayın:

1. Uyuşmazlığı bir paragrafta yazın. Ne oldu, ne zaman, karşı taraf ne yaptı?
2. Talebinizi netleştirin. Para mı, tahliye mi, bir işin yapılması mı istiyorsunuz?
3. Belgeleri sıralayın. Sözleşme, dekont, yazışma ve fotoğrafları tarih sırasına koyun.
4. Alt sınırınızı belirleyin. Hangi teklifin altında anlaşmayacağınıza önceden karar verin.
5. İletişim bilgilerinizi güncelleyin. Arabulucunun size ulaşabileceği telefon ve e-postayı başvuruda doğru yazın.
6. Gerekirse hukuki destek alın. Anlaşma belgesini imzalamadan önce bir avukata veya baronun adli yardım bürosuna gösterin.