Ekonomi terimleri sözlüğü: haberleri anlamak için temel kavramlar

Ekonomi terimleri, haberlerde fiyatları, faizi, büyümeyi, devlet bütçesini ve dış ticareti anlatırken kullanılan kısa kavramlardır. Bu sözlükte 55 terim yedi konu grubuna ayrılmış, her grup kendi içinde alfabetik sıralanmıştır. Her terimin bir-iki cümlelik tanımı, "Haberde:" etiketli kurgusal bir örnek cümle ve varsa ayrıntılı rehberin bağlantısı vardır.

Sözlük tanım verir; hesap yöntemi ve ayrıntı ilgili rehberlerdedir. Dava, icra ve sözleşme haberlerindeki kavramlar için hukuk sözlüğüne bakabilirsiniz.

Ekonomi terimleri arasında en çok karıştırılan 5 çift hangileri?

Ekonomi haberlerinde en sık karışan çiftler, biri "oran" öteki "düzey" ya da biri "yıllık" öteki "birikmiş" olan kavramlardır. Tablo her çifti tek soruyla ayırır.

Ekonomi terimlerinde "açık" ile "borç" neden karışır?

"Açık" bir dönemin eksiğini, "borç" ise o eksiklerin yıllar içindeki birikimini anlatır. Bir ülke açık vermeyi bıraksa bile borç stoku hemen sıfırlanmaz; yalnızca büyümesi durur.

Fiyatlar ve enflasyonla ilgili terimler

Fiyat terimleri, mal ve hizmet fiyatlarının nasıl değiştiğini ve bu değişimin nasıl ölçüldüğünü anlatır.

Baz etkisi: Bir önceki yılın aynı döneminde fiyatların çok hızlı ya da çok yavaş artmış olmasının, içinde bulunulan yılın yıllık oranını olduğundan düşük veya yüksek göstermesidir. Haberde: "Yıllık enflasyondaki düşüşte baz etkisi belirleyici oldu."

Çekirdek enflasyon: Enerji, işlenmemiş gıda gibi fiyatı sert dalgalanan kalemlerin kapsamına göre dışarıda bırakıldığı enflasyon göstergesidir; fiyat artışının kalıcı eğilimini görmek için izlenir. Haberde: "Çekirdek göstergeler, manşet enflasyona göre daha yavaş geriledi."

Deflasyon: Fiyatlar genel düzeyinin bir dönem boyunca düşmesidir. Haberde: "Talebin zayıfladığı ekonomide deflasyon endişesi gündeme geldi."

Dezenflasyon: Enflasyon oranının gerilemesi, yani fiyatların artmaya devam edip daha yavaş artmasıdır. Haberde: "Merkez bankası dezenflasyon sürecinin sürdüğünü değerlendirdi."

Enflasyon: Mal ve hizmet fiyatlarının genel düzeyinin sürekli artmasıdır. Haberde: "Aylık enflasyon beklentilerin üzerinde gerçekleşti." Ölçüm yöntemi: enflasyonun nasıl hesaplandığı.

Hiperenflasyon: Fiyatların çok kısa sürede katlanarak arttığı, paranın değer saklama işlevini büyük ölçüde yitirdiği aşırı enflasyon durumudur. Haberde: "Ekonomi tarihçileri hiperenflasyon dönemlerinde paranın el değiştirme hızının arttığını yazar."

Stagflasyon: Ekonomik durgunluğun yüksek enflasyonla aynı anda yaşanmasıdır. Haberde: "Analistler, enerji fiyatlarındaki sıçramanın stagflasyon riskini artırdığını belirtti."

Tüketici fiyat endeksi (TÜFE): Hanelerin satın aldığı mal ve hizmet sepetinin fiyat değişimini izleyen endekstir; Türkiye'de TÜİK tarafından hesaplanır. Haberde: "TÜFE'de en yüksek artış konut grubunda görüldü."

Üretici fiyat endeksi (ÜFE): Üreticilerin sattığı malların fabrika çıkış fiyatlarındaki değişimi ölçer. Haberde: "Üretici fiyatlarındaki artış, tüketici fiyatlarına gecikmeyle yansıyabilir."

Para politikası ve faizle ilgili terimler

Para politikası terimleri, merkez bankasının faiz ve para miktarı üzerinden fiyat istikrarını nasıl hedeflediğini anlatır.

Açık piyasa işlemleri: Merkez bankasının piyasadaki para miktarını ayarlamak için menkul kıymet alıp satmasıdır. Haberde: "Merkez bankası açık piyasa işlemleriyle piyasaya likidite sağladı."

Faiz: Borç verilen paranın belirli bir süre kullanılması karşılığında ödenen bedeldir. Haberde: "Kredi faizleri politika kararının ardından yükseldi." Hesap mantığı: basit ve bileşik faiz.

Para arzı: Ekonomide dolaşan nakit ile mevduat gibi paraya kolay dönüşen varlıkların toplamıdır; kapsamına göre farklı tanımlarla ölçülür. Haberde: "Para arzındaki hızlı büyüme enflasyon tartışmalarını canlandırdı."

Parasal genişleme: Merkez bankasının faizi düşürerek veya piyasaya para sağlayarak harcamayı ve krediyi desteklemesidir. Haberde: "Parasal genişleme kredi hacmini artırdı."

Parasal sıkılaştırma: Merkez bankasının faizi artırarak veya likiditeyi azaltarak talebi ve fiyat artışını yavaşlatmaya çalışmasıdır. Haberde: "Para politikası kurulu sıkılaştırma adımlarını sürdürdü."

Politika faizi: Merkez bankasının bankalarla işlemlerinde esas aldığı ve para politikasının yönünü gösteren temel faiz oranıdır. Haberde: "Politika faizi sabit bırakıldı." Ayrıntı: merkez bankasının ne yaptığı.

Reel faiz: Nominal faizden enflasyonun etkisi çıkarıldığında kalan faizdir; paranın satın alma gücündeki gerçek değişimi gösterir. Haberde: "Enflasyonun hızlandığı dönemde reel faiz eksiye döndü."

Zorunlu karşılık: Bankaların topladığı mevduatın bir bölümünü merkez bankasında tutmak zorunda olduğu tutardır. Haberde: "Zorunlu karşılık oranlarındaki değişiklik kredi büyümesini sınırlamayı amaçlıyor."

Büyüme, istihdam ve konjonktürle ilgili terimler

Büyüme terimleri, ekonominin ne kadar ürettiğini, bu üretimin nasıl dalgalandığını ve işgücü piyasasının durumunu anlatır.

Çıktı açığı: Ekonominin fiilî üretimi ile enflasyon yaratmadan sürdürebileceği tahmin edilen potansiyel üretim arasındaki farktır. Haberde: "Pozitif çıktı açığı, talebin fiyatları zorladığına işaret ediyor."

GSYH (gayrisafi yurt içi hasıla): Bir ülkede belirli bir dönemde üretilen nihai mal ve hizmetlerin toplam değeridir. Haberde: "GSYH üçüncü çeyrekte yıllık bazda arttı." Okuma rehberi: büyüme oranının nasıl hesaplandığı.

İşgücüne katılım oranı: Çalışma çağındaki nüfusun içinde çalışan ya da iş arayanların payıdır. Haberde: "Kadınların işgücüne katılım oranında artış izlendi."

İşsizlik oranı: İş arayan ama iş bulamayanların işgücüne oranıdır. Haberde: "Mevsimsellikten arındırılmış işsizlik oranı geriledi."

Kişi başı gelir: Bir ülkenin toplam gelirinin nüfusa bölünmesiyle bulunan ortalama değerdir; gelirin nasıl dağıldığını göstermez. Haberde: "Kişi başı gelir dolar cinsinden hesaplandığında kur hareketlerinden etkilendi."

Konjonktür: Ekonominin genişleme ve daralma dönemlerinden oluşan dalgalı seyridir. Haberde: "Sanayiciler konjonktürün zayıfladığını bildirdi."

Mevsimsellikten arındırma: Tatil, iklim ve takvim gibi her yıl tekrarlanan etkilerin veriden istatistiksel yöntemle çıkarılmasıdır. Haberde: "Arındırılmış veriye göre üretim bir önceki aya göre arttı."

Resesyon: Ekonomik faaliyetin geniş bir alanda ve belirgin süre boyunca daralmasıdır; pratikte art arda iki çeyrek küçülme sık kullanılan bir işarettir. Haberde: "Üst üste iki çeyrek daralma, teknik resesyon tartışmasını başlattı."

Sanayi üretim endeksi: Sanayi sektörünün üretim hacmindeki aylık değişimi izleyen endekstir. Haberde: "Sanayi üretimi, büyümenin öncü göstergesi olarak dikkatle izleniyor."

Kamu maliyesi terimleri

Kamu maliyesi terimleri, devletin nasıl gelir topladığını, nasıl harcadığını ve açığını nasıl finanse ettiğini anlatır.

Borç stoku: Devletin geçmiş yıllardan biriken ve henüz geri ödenmemiş toplam borcudur. Haberde: "Kamu borç stokunun milli gelire oranı açıklandı."

Bütçe açığı: Devletin bir yıldaki harcamalarının gelirlerini aşan kısmıdır; tersi bütçe fazlasıdır. Haberde: "Merkezi yönetim bütçesi ekim ayında açık verdi."

Devlet tahvili: Hazinenin borçlanmak için çıkardığı, vadesi genellikle bir yıldan uzun olan borç senedidir. Haberde: "On yıllık devlet tahvili faizi geriledi."

Dolaylı vergi: Gelir üzerinden değil, harcama ve tüketim üzerinden alınan vergidir; katma değer vergisi ve özel tüketim vergisi örnektir. Haberde: "Dolaylı vergilerin vergi gelirleri içindeki payı tartışılıyor."

Faiz dışı denge: Bütçe dengesinden faiz giderleri çıkarıldığında kalan dengedir; devletin borç faizi dışındaki harcamalarını geliriyle karşılayıp karşılayamadığını gösterir. Haberde: "Bütçe faiz dışı fazla verdi."

Hazine bonosu: Hazinenin çıkardığı, vadesi bir yıl veya daha kısa olan borçlanma senedidir. Haberde: "Hazine, kısa vadeli bono ihalesiyle borçlandı."

Maliye politikası: Devletin vergi ve harcama kararlarıyla ekonomiyi etkileme biçimidir. Haberde: "Para politikası ile maliye politikası arasındaki eşgüdüm vurgulandı."

Dış ekonomi ve döviz terimleri

Dış ekonomi terimleri, bir ülkenin dünya ile mal, hizmet ve sermaye alışverişini ve bunun kura etkisini anlatır.

Cari açık: Mal, hizmet ve gelir işlemlerinde yurt dışına yapılan ödemelerin yurt dışından elde edilen gelirleri aşmasıdır. Haberde: "Turizm gelirlerindeki artış cari açığın daralmasına katkı verdi."

CDS (kredi temerrüt takası): Bir ülkenin ya da şirketin borcunu ödememe riskine karşı alınan koruma sözleşmesidir; primi yükseldiğinde piyasanın algıladığı risk artmış demektir ve haberlerde "ülke risk primi" olarak da geçer. Haberde: "Ülkenin CDS primi küresel dalgalanmayla yükseldi."

Devalüasyon: Sabit veya yönetilen kur rejiminde ulusal paranın değerinin resmî kararla düşürülmesidir; serbest kurdaki piyasa kaynaklı düşüşe değer kaybı denir. Haberde: "Tarihsel verilerde devalüasyon kararlarının ihracatı desteklediği dönemler görülür."

Dış ticaret açığı: İthalatın ihracatı aşmasıyla oluşan farktır; yalnızca mal ticaretini kapsar. Haberde: "Enerji ithalatı dış ticaret açığını büyüttü."

Doğrudan yabancı yatırım: Yabancı yatırımcının bir ülkede şirket kurması veya mevcut bir şirkette yönetimde söz sahibi olacak pay almasıdır. Haberde: "Doğrudan yabancı yatırım girişleri imalat sektöründe yoğunlaştı."

Döviz kuru: Bir ülke parasının başka bir ülke parası cinsinden fiyatıdır. Haberde: "Kurdaki yükseliş ithal ürün fiyatlarına yansıdı." Belirleyen etkenler: döviz kuru nasıl belirlenir.

Ödemeler dengesi: Bir ülkenin belirli bir dönemde dünyanın geri kalanıyla yaptığı tüm ekonomik işlemlerin kaydıdır; ana bölümleri cari işlemler hesabı, sermaye hesabı ve finans hesabıdır, kayıt farkları "net hata ve noksan" kalemiyle gösterilir. Haberde: "Ödemeler dengesi verileri merkez bankasınca yayımlandı."

Portföy yatırımı (sıcak para): Yabancıların hisse senedi, tahvil gibi finansal varlıklara yaptığı ve kısa sürede çıkabilen yatırımdır. Haberde: "Portföy girişleri kur üzerinde rahatlatıcı etki yaptı."

Rezerv: Merkez bankasının elinde tuttuğu döviz ve altın varlıklarıdır; dış ödemeler ve kur dalgalanmalarına karşı tampon işlevi görür. Haberde: "Brüt rezervlerde haftalık artış kaydedildi."

Satın alma gücü paritesi: Ülkeler arası karşılaştırmada fiyat düzeyi farklarını hesaba katan dönüşüm oranıdır. Haberde: "Satın alma gücü paritesine göre kişi başı gelir sıralaması değişti."

Ülke kredi notu: Uluslararası derecelendirme kuruluşlarının bir devletin borçlarını geri ödeme gücüne verdiği harfli değerlendirmedir. Haberde: "Derecelendirme kuruluşu ülkenin notunu teyit etti, görünümü değiştirmedi."

Finansal piyasa terimleri

Finansal piyasa terimleri, hisse senedi, tahvil ve mevduat gibi araçların fiyat ve getiri haberlerinde kullanılır. Bu tanımlar bilgi amaçlıdır; hiçbiri bir yatırım önerisi değildir.

Borsa endeksi: Belirli hisse senetlerinin fiyat hareketini tek bir sayıda toplayan göstergedir. Haberde: "Borsa endeksi günü yükselişle tamamladı."

Getiri: Bir varlığa yatırılan paranın belirli sürede sağladığı kazanç ya da kaybın yüzdesidir; tahvillerde faiz oranına yakın anlamda kullanılır. Haberde: "Tahvil getirileri faiz beklentisiyle yükseldi."

Hisse senedi: Bir anonim şirketin sermayesindeki payı temsil eden kıymetli evraktır. Haberde: "Bankacılık hisseleri endeksin üzerinde performans gösterdi."

Mevduat: Bankaya belirli süreli veya vadesiz olarak yatırılan paradır. Haberde: "Vadeli mevduat hacmi faiz artışının ardından büyüdü."

Temettü: Şirketin kârının bir bölümünün ortaklara dağıtılmasıdır. Haberde: "Şirket genel kurulu temettü dağıtımını onayladı."

Hane ve tüketiciyle ilgili terimler

Hane terimleri, ekonomi haberlerinin aile bütçesine dokunduğu noktaları anlatır.

Alım gücü: Bir gelirin satın alabileceği mal ve hizmet miktarıdır; fiyatlar gelirden hızlı artarsa düşer. Haberde: "Ücret artışları alım gücündeki kaybı telafi etmeye yönelik."

Asgari ücret: Bir işçiye normal çalışma süresi karşılığında ödenmesi zorunlu en düşük ücrettir. Haberde: "Asgari ücret görüşmeleri komisyonda başladı."

Bireysel kredi notu: Bir kişinin borç ödeme geçmişinden hesaplanan ve bankaların kredi başvurusunda baktığı puandır. Haberde: "Kredi notu düşük başvurulara daha temkinli yaklaşılıyor." Ayrıntı: kredi notunun neye göre belirlendiği.

Hane bütçesi: Bir hanenin aylık gelirini ve bu gelirin hangi giderlere ayrılacağını gösteren plandır. Haberde: "Gıda fiyatlarındaki artış hane bütçelerini zorluyor." Kurulum: kişisel bütçe nasıl yapılır.

Kira artış oranı: Kira sözleşmesinin yenilenmesinde eski kiraya uygulanan yüzde artıştır; konut ve çatılı iş yerlerinde yasal bir üst sınır öngörülür ve dönemsel düzenlemelerle değişebilir. Haberde: "Kiracılar yenileme döneminde uygulanacak oranı soruyor." Yöntem: kira artış oranı nasıl hesaplanır.

Taksit: Bir borcun ya da alışveriş bedelinin belirli aralıklarla eşit veya planlı parçalar hâlinde ödenmesidir. Haberde: "Kartlı alışverişlerde taksit sayısına ilişkin düzenleme tartışılıyor."

Sözlükten sonra hangi rehbere geçmeli?

Bir terimin tanımını öğrendikten sonra hesabını yapmanız gerekiyorsa ilgili rehbere, konunun bütününü görmek istiyorsanız dosyaya geçin. Haberde en sık karşılaştığınız soruya göre seçim yapabilirsiniz:

1. Fiyat ve faiz haberlerini yorumlamak istiyorsanız enflasyon ve faiz rehberleriyle başlayın; reel faiz kavramı ikisinin birleştiği yerdir.
2. Büyüme veya işsizlik verisini okumak istiyorsanız GSYH rehberindeki beş soruluk okuma listesini kullanın.
3. Kendi bütçenize etkisini görmek istiyorsanız bütçe, kredi ve kira rehberlerinin hangi sırayla okunacağını gösteren kişisel finans dosyasına geçin.