Döviz kuru nasıl belirlenir? Kur rejimleri ve etkileyen etkenler

Dalgalı kur rejiminde döviz kuru, bir yabancı paraya olan talep ile o paranın arzının piyasada karşılaşmasıyla belirlenir. Sabit kur rejiminde ise merkez bankası belirli bir düzeyi ilan eder ve bu düzeyi alım-satımla korur. Döviz kuru, bir yabancı para biriminin yerli para cinsinden fiyatıdır.

Bir ithalatçı ve bir turist aynı gün döviz ararsa ne olur?

Aynı yabancı paraya aynı anda daha çok kişi ihtiyaç duyduğunda o paranın fiyatı yükselir. Bunu iki kurgusal karakter üzerinden görelim.

Kurgusal örnek: Bir ithalatçı firma yurt dışından makine alacaktır ve ödemeyi yabancı parayla yapmak zorundadır. Aynı gün yurt dışına tatile çıkacak bir aile de cebine yabancı para koymak ister. İki taraf da yerli parayı verip yabancı para almak ister; yani ikisi de piyasada talep tarafındadır.

Karşı tarafta ise yurt dışına mal satıp yabancı para kazanan bir ihracatçı, ülkeye gelen yabancı turistler ve elindeki yabancı parayı bozdurmak isteyen kişiler vardır. Bunlar arz tarafını oluşturur.

O gün talep edenlerin toplam ihtiyacı, satmak isteyenlerin elindeki miktardan büyükse satıcılar daha yüksek fiyat ister ve kur yükselir. Tersi durumda kur düşer. Piyasada bu karşılaşma her an tekrarlandığı için dalgalı rejimde kur gün içinde de değişir.

Döviz kuru nasıl belirlenir? Arz ve talebi değiştiren etkenler

Döviz kuru, arz ve talebi kalıcı ya da geçici olarak değiştiren etkenlerin toplam sonucuyla belirlenir. Bu etkenler tek tek değil, aynı anda ve birbirini etkileyerek çalışır.

Kur neden yükselir ya da düşer?

Aşağıdaki etkenler yerli paranın değerini genellikle şu yönlerde etkiler; ancak her biri öteki etkenler sabitken geçerlidir:

• Fiyat artış farkı: Bir ülkede fiyatlar ticaret ortaklarından hızlı artıyorsa yerli para zamanla değer kaybetme eğilimi gösterir. Fiyat artışlarının nasıl ölçüldüğü enflasyon hesabının anlatıldığı rehberde yer alıyor.
• Faiz farkı: Yerli paradaki getiri yabancı paraya göre cazip hâle gelirse yerli paraya talep artabilir. Burada belirleyici olan sözleşmedeki oran değil, enflasyondan arındırılmış getiridir; bu ayrım nominal ve reel faizin hesaplandığı rehberde anlatılıyor.
• Dış ticaret dengesi: İthalat ihracattan fazlaysa yabancı paraya talep, arzdan hızlı artar.
• Sermaye akımları: Yabancı yatırımcıların ülkeye para getirmesi arzı artırır, çıkarması talebi artırır.
• Beklentiler ve güven: Gelecekte kurun yükseleceği beklentisi bugünkü talebi artırabilir; beklenti kendi kendini besleyebilir.
• Merkez bankası işlemleri: Rezervlerden döviz satışı arzı, döviz alımı talebi artırır.

Döviz kuru nasıl belirlenir: kısa dönem ve uzun dönem farkı

Kısa dönemde kuru en çok sermaye akımları, haber akışı ve beklentiler hareket ettirir; uzun dönemde ise iki ülke arasındaki fiyat düzeyi farkı belirleyici olma eğilimindedir. İktisatta "satın alma gücü paritesi" denen yaklaşım, aynı mal sepetinin iki ülkede aynı fiyata gelmesi gerektiği fikrinden hareket eder ve kurun uzun dönemde bu dengeye yaklaşacağını öngörür. Uygulamada taşıma maliyetleri, ticarete konu olmayan hizmetler ve vergiler bu dengeyi bozar; bu yüzden yaklaşım bir yön göstergesi olarak kullanılır, kesin bir kur hesaplamaz.

Faiz kararlarının bu etkenlerle bağlantısı merkez bankasının işlevlerini anlatan rehberde ayrıntılı ele alınıyor.

Kur rejimleri nelerdir? Dalgalı kur ve sabit kur rejimi

Kur rejimi, bir ülkenin döviz kurunun nasıl oluşacağına dair benimsediği çerçevedir; iki uçta dalgalı ve sabit kur, arada ise çeşitli ara rejimler bulunur.

Bir ülkenin hangi rejimi uyguladığı merkez bankasının para ve kur politikası metinlerinde açıklanır. Türkiye için güncel çerçeveyi TCMB'nin resmî sitesinden kontrol edebilirsiniz.

Alış satış kuru farkı nedir, makas nasıl hesaplanır?

Alış kuru bankanın sizden yabancı parayı satın aldığı fiyat, satış kuru ise size sattığı fiyattır; aradaki fark makastır ve döviz alıp hemen geri satan kişinin kaybını belirler.

Varsayımsal örnek: Kurgusal bir yabancı para birimi (YP) için banka alış kuru 98,00 TL, satış kuru 102,00 TL olsun.

1. Makas tutarı: 102,00 − 98,00 = 4,00 TL.
2. Makas oranı (satış kuruna göre): 4,00 ÷ 102,00 = %3,92.
3. Tek tek kontrol: 10.000 TL ile YP alırsanız 10.000 ÷ 102,00 = 98,0392 YP elde edersiniz. Aynı anda geri satarsanız 98,0392 × 98,00 = 9.607,84 TL alırsınız. Kayıp 392,16 TL, yani yine %3,92'dir.

Makas oranı bazen alış ve satışın ortalamasına (orta kura) göre de ifade edilir; bu örnekte orta kur 100,00 TL, makas oranı %4,00 olur. Hangi tabana göre hesaplandığını bilmeden iki makası karşılaştırmayın.

Makasın genişliği kurumdan kuruma, para biriminden para birimine ve piyasanın hareketliliğine göre değişir. Piyasada oynaklık arttığında makaslar genellikle genişler.

Efektif ve döviz kuru farkı nedir?

Döviz kuru, hesaplar arasında kayden (elektronik olarak) yapılan alım-satımlarda kullanılan fiyattır; efektif kuru ise banknot, yani nakit yabancı para alım-satımında kullanılan fiyattır.

Nakit paranın saklanması, taşınması, sigortalanması ve sahteciliğe karşı kontrolü ek maliyet doğurduğu için efektif alış-satış makası genellikle döviz makasından geniştir.

Varsayımsal örnek: Aynı YP için efektif alış 97,00 TL, efektif satış 103,00 TL olsun. 10.000 TL ile nakit YP alıp hemen geri satarsanız: 10.000 ÷ 103,00 = 97,0874 YP; 97,0874 × 97,00 = 9.417,48 TL. Kayıp 582,52 TL, yani %5,83'tür. Formülle de aynı sonuç çıkar: 1 − 97,00 ÷ 103,00 = %5,83. Aynı işlemi hesaptan hesaba yapan kişinin kaybı ise yukarıdaki örnekte %3,92'ydi.

TCMB gibi pek çok merkez bankası da hem döviz hem efektif için alış ve satış olmak üzere gösterge niteliğinde kurlar ilan eder. Bu kurlar pek çok resmî işlemde referans alınır, ancak bankaların müşteriye uyguladığı fiyat değildir.

Döviz kuruyla ilgili sık karıştırılan kavramlar

Kur haberlerinde birbirine yakın görünen kavramlar farklı şeyler ölçer; aşağıdaki tablo en sık karışan çiftleri ayırır.

Bu terimlerin ve "cari açık", "portföy yatırımı" gibi bağlantılı kavramların kısa tanımları ekonomi sözlüğünde bir arada bulunuyor.

Kur tahmini neden güvenilir biçimde yapılamaz?

Kuru belirleyen etkenler aynı anda değiştiği ve beklentiler bir anda dönebildiği için belirli bir tarihteki kuru önceden kesin olarak bilmek mümkün değildir. Fiyat artış farkı gibi etkenler uzun dönemli eğilim hakkında fikir verebilir; ancak kısa dönemde haber akışı, sermaye hareketleri ve beklentiler bu eğilimi kolayca geçersiz kılar.

Bu nedenle "kur şu tarihte şu seviyeye çıkacak" türünden ifadeler, en iyi ihtimalle belirli varsayımlara dayalı bir senaryodur. Döviz ihtiyacınızı planlarken tahmin yerine somut ihtiyaca bakın: ne zaman, hangi para biriminden, ne kadar gerekecek?

Döviz alırken veya bozdururken hangi kontrolleri yapmalı?

Döviz işleminden önce kurun kendisinden çok, uygulanan alış-satış fiyatına ve işlemin türüne bakmak gerekir. Bir sonraki işleminizde şu sırayı izleyebilirsiniz:

1. İhtiyacınızı netleştirin: Nakit mi gerekiyor, yoksa hesaptan hesaba bir ödeme mi yapacaksınız?
2. Alış ve satış fiyatını birlikte görün: Yalnızca tek fiyata bakarak makası anlayamazsınız.
3. Makas oranını hesaplayın: (Satış − Alış) ÷ Satış formülüyle farklı kurumları karşılaştırın.
4. İşlem ücretini ekleyin: Bazı işlemlerde kur farkına ek olarak ücret veya komisyon bulunabilir.
5. Gereksiz ileri-geri işlemden kaçının: Her alım-satım turunda makas kadar kaybedersiniz.