Etkili ders çalışma yöntemleri: aralıklı tekrar, aktif hatırlama

Etkili ders çalışma yöntemleri, bilgiyi tekrar tekrar okumak yerine zihinden geri çağırmaya ve tekrarları zamana yaymaya dayanır. En yaygın kabul gören iki yöntem aktif hatırlama (kitabı kapatıp kendini sınamak) ve aralıklı tekrardır (konuyu giderek açılan aralıklarla yeniden çalışmak). Bunlara karma çalışma, ayrıntılandırma, görselleştirme ve odak blokları eklenebilir.

Etkili ders çalışma yöntemleri neden tekrar okumaktan farklı?

Etkili ders çalışma yöntemleri, beyni bilgiyi "tanımaya" değil "üretmeye" zorladığı için tekrar okumaktan farklıdır. Bir sayfayı ikinci kez okuduğunuzda metin size tanıdık gelir ve bu tanıdıklık "biliyorum" hissi yaratır. Sınavda ise metin önünüzde olmaz; bilgiyi boş bir kâğıda kendiniz çıkarmanız gerekir. Çalışırken bu üretme işini ne kadar çok yaparsanız, sınav anında da o kadar kolay yaparsınız.

Aşağıdaki altı yöntem kart biçiminde anlatılmıştır. Her kartta yöntemin ne olduğu, nasıl uygulandığı ve hangi tür derste işe yaradığı yer alır. Yöntemlerin hepsini aynı anda uygulamanız gerekmez; ilk ikisi temeldir, diğerleri onları destekler.

Altı yöntem kartı

Altı yöntemin ortak noktası, öğrenmeyi pasif okuma yerine zihinsel çabaya dayandırmalarıdır. Kartları sırayla okuyup kendi derslerinize en uygun ikisi ya da üçüyle başlayabilirsiniz.

1. Aktif hatırlama

Nedir: Aktif hatırlama, öğrendiğiniz bilgiyi kaynağa bakmadan zihninizden geri çağırmaya çalıştığınız çalışma biçimidir. Buna "geri çağırma pratiği" de denir.

Nasıl uygulanır:

• Bir bölümü okuduktan sonra kitabı kapatın ve hatırladığınız ne varsa boş bir kâğıda yazın. Sonra kitapla karşılaştırıp eksikleri işaretleyin.
• Konu başlıklarını soruya çevirin: "Fotosentezin aşamaları nelerdir?" Cevabı önce kendiniz verin, sonra kontrol edin.
• Bir yüzünde soru, diğer yüzünde cevap olan kartlar hazırlayın. Terim ağırlıklı konularda ekonomi sözlüğündeki gibi kısa tanımlar kart malzemesine çok uygundur.

Hangi derste işe yarar: Tanım, tarih, kural, formül ve kelime gibi ezber gerektiren her konuda; problem derslerinde ise çözülmüş bir örneğin adımlarını bakmadan yeniden kurmak biçiminde.

Hatırlayamamak bu yöntemin başarısızlığı değil, parçasıdır. Zorlanarak hatırlamaya çalıştığınız ve sonra doğrusunu gördüğünüz bilgi, kolayca okuduğunuz bilgiden genellikle daha kalıcı olur.

2. Aralıklı tekrar

Nedir: Aralıklı tekrar, bir konuyu tek oturumda yığarak değil, aralarına giderek açılan boşluklar koyarak birkaç kez çalışmaktır. Bir konuyu bir günde beş kez okumak yerine, beş farklı güne yayılmış beş kısa tekrar yapılır.

Nasıl uygulanır:

• Yeni öğrendiğiniz konuyu ertesi gün, birkaç gün sonra ve yaklaşık bir hafta sonra yeniden çalışın.
• Her tekrarda konuyu baştan okumak yerine aktif hatırlamayla kendinizi sınayın.
• Kartlarla çalışıyorsanız, bildiğiniz kartları daha seyrek, zorlandığınız kartları daha sık tekrar edin. Kartları "sık", "orta", "seyrek" diye ayrılmış kutulara koymak bunun için basit bir düzendir.

Hangi derste işe yarar: Dönem boyunca biriken ve sınavda bir arada sorulan her derste; özellikle yabancı dil kelimeleri, tarih ve biyoloji gibi bilgi yoğun alanlarda.

Unutma eğrisi nedir?

Unutma eğrisi, öğrenilen bilginin tekrar edilmediğinde zaman içinde nasıl azaldığını gösteren eğridir. Fikir genellikle, 19. yüzyılın sonlarında kendi üzerinde bellek deneyleri yapan Alman psikolog Hermann Ebbinghaus'un çalışmalarıyla anılır. Eğrinin ana mesajı basittir: unutma, öğrenmeden hemen sonra hızlıdır, sonra yavaşlar; her başarılı tekrar ise bilginin daha uzun süre akılda kalmasını sağlar. Aralıklı tekrar, tekrarı tam unutmaya başladığınız noktalara yerleştirme fikrine dayanır.

3. Karma çalışma

Nedir: Karma çalışma, aynı oturumda farklı türden soru ya da konuları karışık sırayla çalışmaktır. Tek tip soruyu art arda yirmi kez çözmek yerine, üç farklı türden soru karışık çözülür.

Nasıl uygulanır: Bir konunun alıştırmalarını bitirdikten sonra, önceki iki konunun sorularıyla karıştırın. Her soruda önce "Bu hangi tür soru, hangi yöntemi istiyor?" diye kendinize sorun, sonra çözün.

Hangi derste işe yarar: Matematik, fizik, kimya gibi problem derslerinde; sınavda soruların karışık geldiği her durumda. Karma çalışma başlangıçta daha zor ve yavaş hissettirir; bu zorluk, doğru yöntemi seçme becerisinin çalıştığını gösterir.

4. Ayrıntılandırma ve kendine anlatma

Nedir: Ayrıntılandırma, öğrendiğiniz bir bilgiyi "neden?" ve "nasıl?" sorularıyla açmak ve bildiğiniz başka bilgilere bağlamaktır. Kendine anlatma ise konuyu, hiç bilmeyen birine anlatır gibi sade bir dille sesli açıklamaktır. Bu ikinci uygulama, yaygın olarak fizikçi Richard Feynman'ın adıyla anılan "Feynman tekniği" olarak da bilinir.

Nasıl uygulanır: Konuyu bir arkadaşınıza ya da boş bir odaya anlatın. Takıldığınız, "şey işte" dediğiniz yer, konuyu tam anlamadığınız yerdir; oraya geri dönün. Anlatırken kendi örneğinizi bulmaya çalışın.

Hangi derste işe yarar: Neden-sonuç ilişkisi taşıyan derslerde: tarih, ekonomi, biyoloji, edebiyat. Örneğin bir edebiyat akımını ezberlemek yerine, ortaya çıktığı dönemin hangi soruya cevap aradığını kendinize anlatmak, akımlar arasındaki farkı akılda tutmayı kolaylaştırır. Edebiyat akımlarını anlatan rehber bu tür bir alıştırma için iyi bir başlangıç malzemesidir.

5. Somut örnek ve görselleştirme

Nedir: Bu yöntem, soyut bir kavramı somut bir örnekle bağlamayı ve sözel bilgiyi şema, zaman çizelgesi ya da kavram haritası gibi bir görselle birleştirmeyi içerir.

Nasıl uygulanır: Bir kavramı öğrendiğinizde ona en az bir gündelik örnek bulun. Bir süreci (hücre bölünmesi, bir yasanın çıkış süreci) oklarla çizin; sonra çizimi bakmadan yeniden çizmeyi deneyin. Böylece görselleştirme de aktif hatırlamaya dönüşür.

Hangi derste işe yarar: Süreç, sıra ve ilişki içeren konularda: fen bilimleri, coğrafya, tarih kronolojisi, dil bilgisi kuralları.

6. Pomodoro tekniği ve odak blokları

Nedir: Pomodoro tekniği, çalışmayı kısa ve kesintisiz odak bloklarına bölen bir zaman yönetimi yöntemidir. Klasik biçiminde 25 dakika çalışılır, 5 dakika mola verilir; dört bloktan sonra daha uzun bir mola verilir. Adının, yöntemin ilk uygulamalarında zamanlayıcı olarak kullanılan domates biçimli bir mutfak saatinden geldiği anlatılır; İtalyancada "pomodoro" domates demektir.

Nasıl uygulanır: Bloğa başlamadan önce o 25 dakikada ne yapacağınızı tek cümleyle yazın ("Ünite 3'ün sorularından 10 tanesi"). Blok sırasında telefona ve mesajlara bakmayın. Molada ekrandan uzaklaşın.

Varsayımsal örnek: Dört Pomodoro bloğu ve aralarındaki üç kısa mola şu kadar sürer:

1. Çalışma süresi: 4 blok × 25 dakika = 100 dakika.
2. Kısa molalar: 3 mola × 5 dakika = 15 dakika.
3. Toplam: 100 + 15 = 115 dakika; ardından uzun mola gelir.

Hangi derste işe yarar: Başlamakta zorlandığınız, dikkatinizin kolay dağıldığı her derste. Uzun bir ispat ya da makale yazımı gibi kesintisiz düşünme isteyen işlerde blok süresini uzatmak da mümkündür; süre bir kural değil, bir başlangıç noktasıdır.

Aralıklı tekrar nedir, iki haftalık takvime nasıl yerleşir?

Aralıklı tekrar, yeni konuyu öğrendiğiniz günden sonra belirli aralıklarla yeniden çalışmaktır ve bir takvime yerleştirildiğinde her günün yükü dengeli dağılır. Aşağıdaki iki haftalık takvim kurgusaldır; dört konunun (A, B, C, D) nasıl yayılacağını gösterir.

Varsayımsal örnek: Kural şu olsun: her konu öğrenildiği günden 1, 3 ve 7 gün sonra tekrar edilir. Konu A 1. gün, B 3. gün, C 5. gün, D 8. gün öğreniliyor.

Takvimi iki yoldan kontrol edebilirsiniz. Konu bazında: A için 1+1=2, 1+3=4, 1+7=8; B için 4, 6, 10; C için 6, 8, 12; D için 9 ve 11 (D'nin üçüncü tekrarı 15. güne, yani takvimin dışına düşer). Gün bazında tablodaki tekrarları saydığınızda da aynı günleri bulursunuz. 14. günün karma denemesi kurala ek bir oturumdur ve karma çalışma kartındaki ilkeyi uygular.

1. günün karma denemesi dışında bu takvimde hiçbir gün ikiden fazla eski konu tekrar edilmez; tekrarlar küçük parçalara bölündüğü için her biri kısa sürer. Kendi takviminizi kurarken aralıkları dersin yoğunluğuna göre değiştirebilirsiniz; önemli olan, aralıkların giderek açılmasıdır.

Yaygın ama zayıf çalışma alışkanlıkları nelerdir?

En yaygın zayıf alışkanlıklar, aynı metni tekrar tekrar okumak, her satırın altını çizmek ve bütün konuları sınavdan önceki geceye yığmaktır. Bu alışkanlıklar çalışıyormuş hissi verir, ama tek başına kullanıldıklarında kalıcı öğrenmeye görece az katkı yapar. Tablo, her alışkanlığın neden zayıf kaldığını ve yerine ne konulabileceğini gösterir.

Öğrenme stilleri etkili ders çalışma yöntemleri arasında mı?

Öğrenme stilleri, bu listedeki yöntemler gibi güvenle önerilebilecek bir yöntem değildir. "Görsel, işitsel ya da kinestetik öğrenen" gibi öğrenme stillerine göre ders çalışmanın başarıyı artırdığı fikri yaygındır, ancak araştırmacılar arasında tartışmalıdır ve güçlü bir destek bulduğu söylenemez. Kendinizi tek bir stile kilitlemek yerine, konuya en uygun biçimi seçmek (süreç için şema, kural için kart, problem için karma alıştırma) daha güvenli bir yaklaşımdır.

Sınava kalan süreye göre yöntemler nasıl dengelenir?

Sınava kalan süre kısaldıkça yeni konu öğrenmenin payı azalır, kendini sınama ve karma denemenin payı artar. Aralıklı tekrarın işe yaraması için tekrarlar arasında gün olması gerekir; bu yüzden yöntemlerin ağırlığı, takvimde ne kadar boşluk kaldığına göre değişir. Aşağıdaki tablo kesin bir oran değil, kaba bir yön gösterir.

Bu tablodaki en önemli satır ilkidir: aralıklı tekrar, ancak takvimde zaman varken kurulabilir. Son haftaya kalan bir konu yalnızca yığma çalışmayla öğrenilebilir ve bu da kalıcılığı düşürür. Bu yüzden dönemin başında birkaç dakikalık bir tekrar planı yapmak, son haftanın yükünü belirgin biçimde hafifletir. Son günlerde ise hedef yeni bilgi eklemek değil, bildiklerinizi sınav koşullarına benzer biçimde, kitaba bakmadan çıkarabildiğinizden emin olmaktır.

Verimli ders çalışma programı nasıl kurulur?

Verimli ders çalışma programı, haftalık hedefleri belirleyip yeni konu, tekrar ve deneme oturumlarını takvime ayrı ayrı yerleştirerek kurulur. Programın amacı her saati doldurmak değil, yöntemlerin düzenli uygulanmasını garanti altına almaktır.

1. Sınav takvimini yazın. Hangi derste hangi tarihte sınav olduğunu ve hangi konuların dahil olduğunu bir listeye çıkarın.
2. Konuları parçalayın. Her dersi bir-iki oturumda bitecek küçük konulara bölün.
3. Yeni konu günlerini yerleştirin. Haftaya yeni konuları dağıtın; aynı güne çok fazla yeni konu koymayın.
4. Tekrar günlerini işaretleyin. Her yeni konunun 1, 3 ve 7 gün sonrasına tekrar ekleyin.
5. Karma deneme oturumu ekleyin. Haftada en az bir kez birkaç konudan karışık sorular çözün.
6. Boş zaman bırakın. Aksayan oturumları telafi etmek için haftada bir hafif gün ayırın.

Plan kâğıt üzerinde kalmasın diye her hafta sonunda kısa bir değerlendirme yapın: hangi oturumlar aksadı, hangi konularda kendinizi sınarken zorlandınız, tekrar günleri gerçekten uygulandı mı? Bu değerlendirme, bir sonraki haftanın planını kendi temponuza göre ayarlamanızı sağlar. Aksayan oturumları bir sonraki haftaya yığmak yerine hafif güne taşıyın; böylece takvim kısa sürede altından kalkılamaz hale gelmez.

Üniversite sınavına hazırlanıyorsanız bu plan, hazırlık döneminin sonunda yapacağınız üniversite tercihi aşamasına kadar sürdürülebilir bir tempo sağlar.

Haftalık plan için kontrol listesi

Haftalık plan kontrol listesi, planın kâğıt üzerinde mi yoksa gerçekten uygulamada mı olduğunu birkaç dakikada görmenizi sağlar. Pazartesi sabahı ya da haftanın ilk çalışma oturumundan önce maddeleri tek tek okuyun; karşılanmayan madde, o haftanın ilk düzeltme işidir.

• Bu hafta çalışacağım yeni konular küçük parçalara bölünmüş durumda.
• Geçen haftaki konuların tekrar günleri takvimde yazılı.
• Her çalışma oturumunda en az bir kez kitabı kapatıp kendimi sınıyorum.
• Haftada en az bir karma deneme oturumu var.
• Odak bloklarında telefon görüş alanımın dışında.
• Zorlandığım konular ayrı bir listede ve daha sık tekrar ediliyor.
• Haftada bir hafif gün ve yeterli uyku planın içinde.
• Hafta sonunda neyi hatırlayamadığımı not edip gelecek haftanın planına ekliyorum.