NATO nedir, nasıl karar alır? Kolektif savunma ve 5. madde

NATO (Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü), 1949'da imzalanan Kuzey Atlantik Antlaşması'yla kurulmuş, Avrupa ve Kuzey Amerika ülkelerinden oluşan siyasi ve askerî bir ittifaktır. Temel ilkesi kolektif savunmadır: üyelerden birine yapılan silahlı saldırı hepsine yapılmış sayılır. İttifak kararlarını oylamayla değil, bütün üyelerin uzlaşmasıyla (konsensüs) alır.

NATO ne zaman ve neden kuruldu?

NATO, 4 Nisan 1949'da Washington'da imzalanan Kuzey Atlantik Antlaşması'yla, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra Batı Avrupa ve Kuzey Amerika ülkelerinin ortak savunma ihtiyacına cevap olarak kuruldu. Savaşın hemen ardından başlayan Soğuk Savaş döneminde, Avrupa ülkeleri tek başlarına karşılayamayacakları bir güvenlik tehdidine karşı Kuzey Amerika ile kalıcı bir bağ kurmak istedi.

NATO nedir, hangi antlaşmaya dayanır?

NATO, kurucu metni olan Kuzey Atlantik Antlaşması'na dayanan bir ittifaktır. Antlaşma, 12 kurucu ülke tarafından imzalandı ve yalnızca 14 maddeden oluşan kısa bir metindir. Metin, Birleşmiş Milletler Şartı'nın devletlere tanıdığı bireysel ve kolektif meşru müdafaa hakkına dayanır; yani NATO, BM sisteminin dışında değil, onun tanıdığı bir hak üzerine kurulmuştur. Türkiye ittifaka 1952'de, Yunanistan ile aynı genişleme döneminde katıldı.

NATO nedir ve nasıl işler: kolektif savunma ilkesi

NATO'nun işleyişinin merkezinde kolektif savunma ilkesi vardır: ittifak, üyelerinden birine yönelen silahlı saldırıyı bütün üyelere yönelmiş sayar. Bu ilke, saldırganın tek bir ülkeyle değil bütün ittifakla karşılaşacağı mesajını vererek caydırıcılık üretmeyi amaçlar.

Kolektif savunma nedir?

Kolektif savunma, bir grup devletin, aralarından birine yapılan saldırıyı hepsine yapılmış sayarak birlikte karşılık vermeyi taahhüt ettiği güvenlik düzenidir. Kolektif güvenlikle karıştırılır. Kolektif güvenlik, BM'deki gibi, bir sistemin içindeki herhangi bir devletin saldırganlığına karşı bütün sistemin harekete geçmesini anlatır. Kolektif savunma ise ittifak dışından gelen saldırıya karşı üyelerin birbirini korumasıdır.

NATO 5. madde nedir?

NATO'nun 5. maddesi, Avrupa'da veya Kuzey Amerika'da üyelerden birine ya da birkaçına yapılan silahlı saldırının hepsine yapılmış sayılacağını öngören hükümdür. Madde, her üyenin saldırıya uğrayan üyeye, silahlı kuvvet kullanımı dahil "gerekli gördüğü" önlemleri alarak yardım edeceğini söyler.

Bu ifade önemlidir: 5. madde otomatik bir savaş kararı değildir. Her üye, yardımın biçimine kendi karar verir; bu yardım askerî olabileceği gibi başka biçimlerde de olabilir. Madde ayrıca alınan önlemlerin BM Güvenlik Konseyi'ne bildirileceğini ve Konsey barışı korumak için gerekli önlemleri aldığında sona ereceğini öngörür. 5. madde ilk kez, 11 Eylül 2001'de ABD'ye yapılan saldırıların ardından işletildi.

4. madde ne işe yarar?

1. madde, bir üyenin toprak bütünlüğünün, siyasi bağımsızlığının ya da güvenliğinin tehdit altında olduğunu düşündüğünde ittifak içinde danışma toplantısı istemesine imkân verir. Bu madde bir savunma taahhüdü değil, bir danışma mekanizmasıdır. Haberlerde 4. madde ile 5. maddenin karıştırılması sık görülür; birincisi "konuşalım", ikincisi "birlikte savunalım" anlamına gelir.

NATO ne işe yarar?

NATO'nun işlevi, üyelerin güvenliğini ortak caydırıcılık, ortak planlama ve sürekli siyasi danışma yoluyla korumaktır. İttifakın görevleri, "stratejik konsept" adı verilen ve dönem dönem yenilenen temel belgelerde tarif edilir. Bu belgelerin ayrıntısı değişse de görevler genellikle üç başlık altında toplanır:

• Caydırıcılık ve kolektif savunma: Üyelere yönelik bir saldırıyı baştan caydırmak, caydırma işe yaramazsa birlikte savunmak.
• Kriz önleme ve kriz yönetimi: İttifak topraklarının dışında da olsa üyelerin güvenliğini etkileyebilecek krizlere siyasi ve askerî araçlarla müdahale etmek.
• İş birliğine dayalı güvenlik: Üye olmayan ülkeler ve diğer uluslararası kuruluşlarla ortaklıklar, ortak tatbikatlar ve diyalog yürütmek.

İttifakın daha az görünen ama günlük işleyişin büyük kısmını oluşturan işi ise standartlaştırmadır. Farklı ülkelerin ordularının birlikte çalışabilmesi için iletişim yöntemlerinden kullanılan belgelerin biçimine kadar pek çok konuda ortak kurallar belirlenir. Bu yüzden NATO, yalnızca kriz anında hatırlanan bir yapı değil, barış döneminde de sürekli çalışan bir planlama ve eşgüdüm ağıdır. Hangi görevin hangi dönemde öne çıktığı, ittifakın güncel belgelerine bağlıdır; bu belgeleri NATO'nun resmî sitesinden okuyabilirsiniz.

NATO nasıl karar alır?

NATO kararlarını oylamayla değil konsensüsle alır: bir karar, hiçbir üye itiraz etmediğinde kabul edilmiş sayılır. İttifakta çoğunluk oyu, ağırlıklı oy ya da oy sayımı yoktur. Bu yüzden alınan her karar, bütün üyelerin ortak kararı niteliğindedir ve uygulamada her üyenin bir kararı engelleyebilme imkânı bulunur.

Bir kararın şekillenmesi genellikle şu sırayla ilerler:

1. Konu gündeme gelir. Bir üye, Genel Sekreter ya da ilgili komite bir konuyu ittifakın gündemine taşır.
2. Taslak hazırlanır. Uzman komitelerde ve sekretaryada üyelerin görüşleri toplanarak ortak metin taslağı hazırlanır.
3. Müzakere edilir. Üyeler taslak üzerinde, herkesin kabul edebileceği bir dil bulunana kadar görüşür.
4. Karar kesinleşir. Metin ya Kuzey Atlantik Konseyi toplantısında kabul edilir ya da yazılı bir "sessizlik prosedürü" ile, yani belirlenen süre içinde hiçbir üye itiraz etmediğinde onaylanmış sayılır.
5. Ulusal süreçler işler. Kararın uygulanması, örneğin bir ülkenin kuvvet göndermesi, o ülkenin kendi anayasal kurallarına bağlıdır. Türkiye'de silahlı kuvvetlerin yurt dışına gönderilmesine izin verme yetkisi TBMM'ye aittir; meclisin bu tür kararları nasıl aldığını TBMM'nin işleyişini anlatan rehberde bulabilirsiniz.

Konsensüs yöntemi kararların yavaş alınmasına yol açabilir, ama alınan kararın arkasında bütün ittifakın durduğunu da gösterir. Bu sayfa iki yöntemi değerlendirmez; yalnızca NATO'nun hangi yöntemi kullandığını anlatır.

NATO'nun yapısı: hangi organ ne yapar?

NATO'nun yapısı, kararları alan siyasi organlar ile bu kararları askerî açıdan hazırlayan ve uygulayan askerî organlardan oluşur. En üst karar organı Kuzey Atlantik Konseyi'dir; askerî yapı her zaman siyasi denetim altında çalışır.

Konsey'in devlet ve hükümet başkanları düzeyindeki toplantıları kamuoyunda "NATO zirvesi" olarak bilinir. Zirvelerde kabul edilen ortak metinlere "zirve bildirisi" denir ve bunlar da konsensüsle kabul edilir.

NATO'ya üyelik süreci nasıl işler?

NATO'ya üyelik, antlaşmanın 10. maddesine göre, ittifakın ilkelerini ilerletebilecek bir Avrupa devletinin mevcut üyelerin oybirliğiyle davet edilmesiyle başlar. Davet tek başına üyelik sağlamaz; ardından her üyenin kendi iç onay sürecini tamamlaması gerekir.

1. Aday ülke ilgisini bildirir ve ittifakla siyasi ve askerî diyalog yürütür.
2. Hazırlık yapılır: aday, ittifak standartlarına uyum için siyasi, askerî ve hukuki düzenlemeler yapar.
3. Konsey oybirliğiyle davet eder. Tek bir üyenin itirazı daveti engeller.
4. Katılım protokolü imzalanır. Bu protokol, kurucu antlaşmaya yeni bir taraf eklenmesini düzenler.
5. Her üye protokolü kendi anayasal usulüyle onaylar. Türkiye'de uluslararası antlaşmaların onaylanması TBMM'nin bir kanunla uygun bulmasına bağlıdır; onaylanan antlaşmalar Resmî Gazete ile yayımlanır.
6. Aday ülke katılım belgesini teslim eder ve bu anda resmen üye olur. Antlaşmanın saklayıcısı (depoziter) ABD hükümetidir.

Bu süreç, adayın hazırlık düzeyine ve üyelerin onay hızına göre uzun ya da kısa sürebilir; süre için genel bir kural yoktur.

Sık karıştırılanlar: NATO, BM ve AB farkı

NATO bir savunma ittifakı, BM küresel bir barış ve iş birliği örgütü, AB ise ekonomik ve siyasi bir birliktir. Üçü aynı haberde geçebilir, ama amaçları ve karar yöntemleri farklıdır.

BM'nin organlarını ve Güvenlik Konseyi'nin işleyişini Birleşmiş Milletler rehberinde, AB kurumlarının nasıl karar aldığını ise Avrupa Birliği rehberinde bulabilirsiniz.

Haberde nasıl geçer?

NATO haberlerinde aynı birkaç kalıp ifade sık kullanılır. Aşağıdaki kurgusal cümleler ve açıklamaları, bu ifadelerin ne anlama geldiğini gösterir.

• "Müttefikler 4. madde kapsamında danışma toplantısı yaptı." Bir üye güvenliğinin tehdit altında olduğunu düşünüyor ve konuyu ittifak içinde görüşmeye açtı. Bu, ortak askerî karşılık kararı anlamına gelmez.
• "Zirve bildirisi yayımlandı." Devlet ve hükümet başkanları düzeyindeki Konsey toplantısında bütün üyelerin üzerinde uzlaştığı ortak metin kabul edildi.
• "Katılım protokolü bir ülkenin meclisinde onaylandı." Aday ülkenin üyeliği için gereken ulusal onaylardan biri tamamlandı; üyelik ancak bütün onaylar bitince gerçekleşir.
• "Konsensüs sağlanamadı." En az bir üye metne itiraz etti; bu nedenle karar alınamadı.

Bir NATO haberinde en çok yanılgıya yol açan ayrım, danışma ile savunma taahhüdü arasındadır. Haberde 4. madde geçiyorsa ortada bir görüşme talebi vardır; 5. madde geçiyorsa ittifakın en ağır taahhüdü gündemdedir. İkinci ayrım karar ile uygulama arasındadır: Konsey'in kabul ettiği bir metin, üyelerin her birinin asker göndereceği anlamına gelmez, çünkü uygulama her ülkenin kendi anayasal usulüne bağlıdır. Bu iki ayrımı yaptıktan sonra haberin geri kalanını, yukarıdaki yapı tablosunda hangi organın adının geçtiğine bakarak yerine oturtabilirsiniz.