CERN'e gitmek isteyenler için rehber: turlar, deneyler ve Türkiye'nin üyeliği

Medya Günlüğü köşe yazarı, İsviçre'deki CERN'e yaptığı ziyareti anlattı. Yazıda merkezin tarihi, Türkiye'nin statüsü ve LHC'de yürütülen çalışmalar da ele alındı.

Medya Günlüğü'nde yayımlanan yazıya göre yazar, gündemin dışına çıkarak dünyanın en büyük parçacık fiziği araştırma merkezi CERN'i anlattı. Merkez, Cenevre yakınlarında yer alıyor ve alanı hem Fransa hem de İsviçre topraklarına yayılıyor. Yazar, bir süredir gitmeyi düşündüğü merkezi geçen ay eşiyle birlikte ziyaret etti.

Yazıda aktarıldığına göre CERN'deki rehberli turlar ücretsiz ancak talep çok yüksek. Başvuranların yalnızca yüzde 10'u katılabiliyor. Turlar ağırlıklı olarak İngilizce yapılıyor, Fransızca ve çocuklara yönelik turlar da var. Yazar, kayıt için Bern'den sabah 6'dan önce yola çıktıklarını ve 8.30'da ziyaretçi girişinde olduklarını belirtti. Tur saatini beklerken, büyük patlamaya doğru sanal yolculuk sunan bir sergiyi de gezdiler.

CERN'in kuruluş çalışmalarının 1951'de başladığı, merkezin İkinci Dünya Savaşı sonrasında Avrupa'nın bilimsel gücünü artırmak ve bilim insanı göçünü azaltmak için düşünüldüğü anlatıldı. Yazıya göre Ekim 2026 itibarıyla 25 tam üye bulunuyor. Türkiye ise 6 Mayıs 2015'ten bu yana ortak üye statüsünde; bu statü Türk bilim insanlarına deneylere katılma imkânı veriyor, ancak CERN Konseyi'nde oy hakkı tanımıyor. CERN'in 2026 bütçesinde Türkiye'nin yıllık katkısının yaklaşık 5,44 milyon İsviçre frangı olduğu kaydedildi.

Merkezin en bilinen tesisi Büyük Hadron Çarpıştırıcısı (LHC). Yazıda, burada ATLAS, CMS, ALICE ve LHCb adlı dört deneyin yürütüldüğü belirtildi. ATLAS ve CMS'in Higgs bozonunun keşfinde önemli rol oynadığı, ALICE'in erken evrendeki madde koşullarını, LHCb'nin ise madde ile antimadde arasındaki farkları incelediği aktarıldı. Higgs bozonunun varlığı 1964'te kuramsal olarak öngörülmüş, 4 Temmuz 2012'de kanıtlanmıştı. Peter Higgs 9 Nisan 2024'te 94 yaşında hayatını kaybetti.

Yazıya göre LHC'de 2030 yılına kadar çalışmalara ara verildi ve bu sürede tesis güçlendiriliyor. Yeni dönemde evrenin yaklaşık yüzde 27'sini oluşturduğu düşünülen karanlık maddeyle ilişkili parçacıkların aranması planlanıyor. 2030'da başlayacak High-Luminosity LHC projesiyle toplanacak çarpışma verisinin mevcut tasarıma göre yaklaşık 10 kat artırılması hedefleniyor. Yazıda en heyecan verici ihtimalin karanlık maddeyi oluşturan parçacığın bulunması olduğu ifade edildi.